Neurodegen · ALS

Stamceltherapie bij ALS — wat werkt en wat niet

ALS is een ziekte waar weinig werkt en veel beloofd wordt. Wij schrijven hier expliciet niet om je richting een specifieke behandeling te sturen — wel om je te helpen onderscheiden tussen serieus onderzoek en commerciële infusies zonder onderbouwing.

Door de redactie van stamcelbehandeling.nl Onafhankelijke onderzoeksgroep · medisch-geïnformeerd

8 minuten lezen

Waarom ALS zo'n moeilijk doelwit is voor celtherapie

ALS tast specifieke motorneuronen aan — in de hersenstam, het ruggenmerg, de motorische cortex. Voor celtherapie betekent dit: je zou ofwel die specifieke neuronen moeten vervangen (extreem moeilijk technisch), ofwel het ziekteproces moeten remmen via paracriene signalering of immuunmodulatie. MSC (mesenchymale stamcellen — cellen met ontstekingsremmende en paracriene werking) werkt theoretisch via die tweede route. Het probleem is dat het ziekteproces bij ALS deels intracellulaire eiwit-misvouwing is, deels neuro-inflammatie, deels glia-celdysfunctie — en MSC's bereiken die compartimenten beperkt, zelfs intrathecaal (via het ruggenmergvocht).

Dat is geen reden om celtherapie als onmogelijk af te schrijven. Maar het is een reden om sceptisch te zijn over claims dat een serie MSC-infusies zonder gerichte targeting de progressie zou kunnen stoppen.

NurOwn — wat de fase III data laten zien

NurOwn is een autologe MSC-therapie waarbij je eigen stamcellen worden uitgebreid en gestimuleerd om neurotrofische factoren te secreteren (vandaar MSC-NTF). Brainstorm Cell Therapeutics deed een fase III multicenter studie met 200 ALS-patiënten — intrathecale toediening (rechtstreeks in het ruggenmergvocht), drie doses, opvolging op ALSFRS-R progressie.[¹]

Het primaire eindpunt (het hoofduitkomstmaat van de studie — ≥1,25-punts/maand vermindering in progressiesnelheid) werd niet gehaald. In de placebo-arm progressed patiënten iets meer dan in de behandelarm, maar het verschil was niet statistisch significant. Post-hoc analyses suggereerden mogelijke effecten in vroege-stadium subgroepen — patiënten met ALSFRS-R ≥35 bij start. Dat is hypothesizing achteraf en moet bevestigd worden in prospectief onderzoek.

In 2023 wees de FDA de NurOwn-aanvraag voor goedkeuring af. Brainstorm heeft een nieuwe fase IIIb studie geïnitieerd met focus op de vroege-stadium subgroep — uitkomsten worden afgewacht. Voor nu: geen routine-aanbeveling.

Hadassah NG-01 en de commerciële afsplitsing

Het Hadassah Medical Center in Jeruzalem is wereldwijd één van de actiefste centra voor MSC-onderzoek bij progressieve neurodegen. De NG-01 studie (Petrou et al., Brain 2020) onderzocht autologe MSC intrathecaal en intramusculair toegediend bij progressieve MS en ALS.[²] Open-label, geen placebo-arm. Bij sommige patiënten werd stabilisatie of vertraging van neurologische scores gerapporteerd; bij anderen geen effect.

Wij respecteren Hadassah als academisch onderzoekscentrum. Wat wij in dit dossier wel scherp neerzetten: Hadassah biedt dezelfde behandeling óók aan buiten studieverband, tegen substantiële kosten, aan patiënten van over de hele wereld. Dat is een legitieme keuze voor de instelling — maar voor de patiënt is het een fundamenteel andere situatie. In de studie krijg je een protocol, gestandaardiseerde uitkomstmaten, nazorg; buiten de studie betaal je voor een infusie waarvan de werkzaamheid niet in fase III is bevestigd.

Wat ALS Centrum Nederland doet

Het ALS Centrum Nederland (UMC Utrecht) coördineert ALS-zorg in Nederland en volgt actief de internationale celtherapie-trials. Verwijzing via je behandelend neuroloog. Daar wordt voor jouw situatie geïndiceerd of een trial open is — en als er geen trial passend is, wordt dat eerlijk gezegd in plaats van een behandeling verkocht.

Voor patiënten en families die actief willen meewerken aan onderzoek: de Nederlandse Project MinE-database (genetische ALS-data) en de ALS-onderzoekslijnen aan het UMC Utrecht zijn de academische routes. Geen kosten voor de patiënt, wel reistijd en assessment-belasting.

Veelgestelde vragen

Mijn neuroloog raadt het af. Is dat omdat hij conservatief is?

Meestal niet. Nederlandse ALS-neurologen volgen het internationale onderzoek dichtbij. Een afradende boodschap weerspiegelt vrijwel altijd de huidige stand van evidence, niet conservatisme. Vraag wel om uitleg en eventueel een second-opinion bij het ALS Centrum Nederland — dan heb je het eerlijke beeld voor je beslissing.

Helpt het om eerder te behandelen?

Voor goedgekeurde ALS-medicatie (riluzole, edaravone) geldt: vroeg starten heeft voordeel. Voor celtherapie is dat onbevestigd. Post-hoc NurOwn-data suggereren mogelijk effect in vroege stadia, maar dat moet prospectief bevestigd worden voordat het een betrouwbaar argument is. Een commerciële kliniek die "we moeten snel beginnen voor het te laat is" gebruikt als verkoopargument zonder evidence — dat is precies de druk die je wil weerstaan.

Is exosomen-therapie zinvol bij ALS?

Op dit moment: nee. Exosomen voor neurodegen zijn pre-klinisch onderzocht, met gemengde resultaten. Klinische trials lopen op zeer kleine schaal. Commerciële exosomen-therapie voor ALS wordt aangeboden in enkele klinieken (vooral in de VS en Latijns-Amerika) — wij raden dit expliciet af.

Cudkowicz ME et al. NurOwn (MSC-NTF) fase III studie in ALS. Brainstorm Cell Therapeutics 2020 + FDA briefing 2023.
Petrou P et al. Safety and clinical effects of mesenchymal stem cells secreting neurotrophic factor transplantation in patients with amyotrophic lateral sclerosis. Brain 2020.
ALS Centrum Nederland (UMC Utrecht) — Project MinE en lopende onderzoekslijnen.
FDA Briefing Document for NurOwn Advisory Committee 2023.